FJALLAÞÖLL - ekki bara háfjallatré!

Fjallaþöll á meðal lerkitrjáa í Hallormsstaðaskógi.

Árið 1994 kynntist ég fjallaþöll í nyrstu heimkynnum sínum, eða nálægt því.  Þar vex hún t.d. á mýrarholtum og í miklu raklendi á eyjunum í Suðaustur-Alaska, örstutt frá sjó.  Ég og ferðafélagi minn Pétur N. Ólason, náðum töluverðu fræi af strandkvæmi fjallaþallar á Chichagof eyju, sem er nyrsta eyjan í svokölluðu Alaska-panhandle (pönnuskaftið á Alaska). 

Fjallaþöll, Tsuga mertensiana, er enginn nýgræðingur hér á landi.  Hún mun vera til í fáeinum skóglendum á vegum Skógræktar ríkisins, en lítið er af henni annars staðar.

Í heimkynnum sínum myndar hún sums staðar skóga á láglendi, t.d. víða í Suður- og Suðaustur-Alaska.  En hana má einnig finna sem fjallatré fyrir ofan þúsund metra hæð í fjöllunum sunnan til í Alaska.  Enn sunnar í British Columbia, í Montana og suður í Kaliforníu er hún þekkt sem háfjallatré.  Fjallaþöllin er allt frá því að vera grannvaxið, allt að 25 –30 metra hátt tré á bestu stöðum og niður í óreglulega brúska við trjámörk. 

Hver er reynslan af ræktun fjallaþallar hér á landi síðastliðin 50 ár eða svo? 

Í skógrækt einblína menn á þær trjátegundir sem skila miklum vexti á sem stystum tíma og helst þráðbeinum bolum fyrir timburvinnslu.  Í slíkum samanburði fellur þöllin í skuggann af t.d. sitkagreni, lerki og ösp. 

Fyrstu fjallaþallartrén (marþallir líka!) sýndu strax að tegundin þarf eitthvert skjól í uppvextinum, einhvers konar skógarskjól er best.  Bæði marþöll og fjallaþöll virðast haga sér eins og hámarkstré númer tvö í skógi sem hefur þróast upp af frumbyggjatrjám, en frumbyggjatré eru þau tré sem þola betur upphafsárin á berangri við harðan kost.  Þallir eru mjög skuggþolnar, en hafa sig upp í fulla hæð skógarins í skjólinu.  Á mörgum stöðum er fjallaþöllin þó alveg ber og sýnir mikið þol gagnvart alls konar veðrum.  Maður spyr sig því, hvers vegna hún hefur ekki orðið algengari í ræktun hérlendis?

Tvö einkenni skilja greinilega á milli marþallar og fjallaþallar við samanburð.  Marþöll er með mislangar nálar á árssprotum og nálarnar raðast nokkuð jafnt til tveggja hliða að undanskildum toppsprotanum. 

Fjallaþöllin er hins vegar með nokkurn veginn jafnlangar nálar alls staðar og þær raðast meira allan hringinn á leiðandi árssprotum, þekja sprotann meira frá öllum hliðum.  Ef þú sérð köngla á þöllum, er greiningin ennþá auðveldari!  Marþöll er með tiltölulega stutta og litla köngla, ekki nema 1,5 – 2,5 cm á lengd, en fjallaþöllin hefur vinninginn með allt að 6 cm langa köngla. 

Á ferðalögum mínum um landið rekst ég lang oftast á marþöll t.d. í Grasagarði Reykjavíkur, að Skógum í Þorskafirði, á Tumastöðum í Fljótshlíð og í Hallormsstaðarskógi.  Finnist hún í góðum þrifum á fleiri stöðum, vil ég gjarnan fá að vita af því á natthagi@centrum.is . 

En fjallaþöll hvar er hún?  Af hverju sést minna til hennar?  Heyrt hef ég af henni mjög fallegri og þroskamikilli í Þjórsárdal, en sjálfur aðeins rekist á hana í Hallormsstaðarskógi, þar sem hún vex upp t.d. undir lerkiskermi.  Mjög falleg og jöfn tré.  En er það virkilega svo að fjallaþöll sé viðkvæmari heldur en þokkadísin með breiðu krónuna og árssprotaslyttin hún marþöll?  Ég spyr, af því þær hafa verið sóttar til sömu svæða í Alaska.  Í fræðibókum er tekið fram um fjallaþöll og marþöll, að fjallaþöllin sé ein orðin eftir þegar ofar dregur og reynir meira á veðurþol, t.d nálægt skógarmörkum.

Hérlendis þarf að athuga fjallaþöll betur.  Við uppeldi á þöllum almennt í gróðrarstöðvum er þekkt að þær þurfi skjól fyrir verstu vetrarveðrum, helst að standa undir striga framan af ævinni eða jafnvel geymdar úti í pottum og bökkum undir birkiskermi.  Ellegar sviðni þær svo mikið af vorsól og skafrenningi, missi nálarnar af lengstu sprotunum og kryplist.  En voru þetta einhverjar fjallaþallir sem var verið að ala upp?  Ég hef grun um að í flestum gróðrarstöðvum hafi það verið marþallir.  Það er jú svo miklu meira til af henni á landinu.

Mín reynsla er því nokkuð skýr.  Það á að leggja meiri áherslu á fjallaþöll í íslenskum yndisskógi, þó hún sé tiltölulega hægvaxta miðað við aspaþrumuskotin.

Eitt fjallaþallartré dugir og er mikið stáss í skjólsömum garði, alls ekki plássfrekt og því einnig tilvalið í pínulóðirnar.

Greinin er mikið stytt úr Garðyrkjuritinu árg. 2008

Ólafur Njálsson garðyrkjusérfræðingur, Nátthaga, Ölfusi

Til baka

yfirlit plantna