 |
||
 |
|
|
 |
||
|
||
 |
||
|
||
 |
||
|
||
 |
||
|
||
 |
|
 |
|
 |
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
Skógarblámi - Hepatica nobilis | ||
Voriđ er svo sannarlega á nćsta leiti, ég ćtti líklega heldur ađ segja á nćstu grösum, ţađ fellur ađ minnsta kosti betur ađ Blómi vikunnar. Ţetta máltćki – á nćstu grösum – er mér og trúlega flestum Íslendingum mjög eđlilegt og ţarf varla ađ útskýra og ţó, viđ erum smám saman ađ rofna úr tengslum viđ gamla bćndasamfélagiđ og ţess vegna dettur einhverjum sjálfsagt fyrst í hug matsölustađurinn Á nćstu grösum, sem er viđ Laugarveginn í Reykjavík en ekki strjáll gróđur á heiđum uppi, ţar sem sauđkindin gćti veriđ á nćstu grösum, eđa ţar sem nćsti gróđurblettur er. Ađ vera nćstu grösum táknar ţví ađ vera stutt undan, vera á nćstunni. En ég ćtlađi alls ekki ađ fara ađ skrifa um íslenskt mál heldur um gróđur; Blóm vikunnar. Orđiđ blámi er einstaklega hugljúft en líklega tengja flestir ţađ viđ himinbláma en ekki blóm. Í rómantískum ljóđum lofa skáldin líka bláma augna hinnar tilbeđnu draumadísar og ţar er ekki heldur tilvísun í blóm. En eitt alfegursta íslenska blómiđ ber samt heiti sem er nátengt bláma, himinbláma. Ţetta er yndislega, litla blómiđ bláin eđa dýragras, sem er fagurblátt, líklega ţađ íslenskt blóm, sem hefur skćrbláasta lit allra blárra blóma (er annars unnt ađ stigbeygja orđiđ blár?) Blámi eđa skógarblámi er heiti á lítilli ćttkvísl vorblóma, sem eiga sér eđlileg heimkynni í Evrópu, Asíu og Ameríku. Blámarnir vaxa villtir á Norđurlöndum, a.m.k, á dönsku eyjunum en ţví miđur ekki hér, sem á sér eđlilegar skýringar, ţar sem ţetta eru skógarplöntur. Skógarblámarnir eru sannarlega ekki ćttlausir, ţar sem ţeir tilheyra sóleyjaćttinni; Ranunculaceae, sem er ein af stćrstu blómaćttunum, međ fjölmargar undirćttir eđa ćttkvíslir. Ţađ gildir ţađ sama međ blómaćttfrćđi og mannaćttfrćđi öll ćttfrćđi getur veriđ ótrúlega flókin og á ţví hafa blámarnir fengiđ ađ kenna. Fram yfir miđja tuttugustu öld voru ţeir taldir tilheyra anemone-ćttkvíslinni, en ţađan var ţeim útskúfađ og eru nú ađeins tíu saman í örlítilli ćttkvísl, sem heitir Hepatica á latínu. Orđiđ hepatica kemur úr grísku eins og svo mörg plöntuheiti, en ekki ţó úr grískri gođafrćđi. Ó nei, hér hafa menn veriđ miklu jarđbundnari og hversdagslegri í hugsun, nafniđ er dregiđ af orđinu hepar, sem merkir lifur. Grasafrćđingar fyrri tíma, já eđa líklega frekar grasalćknar eđa grasakonur sáu einhver líkindi međ lifur og blóminu, ég ćtti nú frekar ađ segja blöđum blómsins, ţví ţau eru sepótt eins og lifur er. Samkvćmt lćknisfrćđi fyrri tíma voru jurtir, sem á einhvern hátt minntu á líffćri mannsins, oft notađar til ađ reyna ađ lćkna sjúkdóma í tilteknum líffćrum og ţannig voru blámarnir, eđa Hepatica-plönturnar notađar til lćkninga á ýmsum lifrarsjúkdómum. Ég vil ţó alls ekki ráđleggja lćknum eđa lyfjafrćđingum ađ rćkta skógarbláma í lćkningaskyni. Ţótt skógarblámi sé líklega enn sjaldgćfur í íslenskum görđum er hans ţó getiđ í Garđagróđri eftir Ingólf Davíđsson og Ingimar Óskarsson, sem fyrst var gefinn út 1949 en endurútgefinn 1966. Á umfjölluninni er ţó auđfundiđ hversu sjaldgćf plantan hefur veriđ, ţví ţar stendur ađ skógarblámi hafi ţrifist vel hjá frú Bjarnason á Sólvallagötu 14. Gaman vćri ađ vita, hvort hann vaxi enn í ţeim garđi. Íslenska nafniđ skógarblámi er í góđu gildi enn í dag en ţađ latneska hefur aldeilis tekiđ breytingum. Ţeir félagar tala um Anemone hepatica eđa Hepatica triloba en ţessi planta heitir nú Hepatica nobilis og ţađ er vonandi ađ hún fái ađ halda ţví nafni eitthvađ í framtíđinni. En hér er nóg komiđ af nafnaţrugli og líklega tímabćrt ađ tala um jurtina sjálfa. Eins og fram hefur komiđ eru skógarblámar plöntur sem vaxa villtar í skógarbotninum og blómstra áđur en skógurinn laufgast. Skógarblámi, Hepatica nobilis, er međ ţykk, leđurkennd laufblöđ, sem eru skipt upp í ţrjá sepa sem enda í ákveđnum oddi, en blađiđ er í heild taliđ nýrnalaga. Laufblöđin eu dökkgrćn ađ ofan en ţađ slćr fjólublárri slikju á neđra borđiđ, einkum međan blöđin eru ađ vaxa. Ţessi ţykku laufblöđ halda litnum allan veturinn. Svo koma blómin á vorin; tiltölulega stinnur, dálítiđ hćrđur blómstöngull lyftir einu blómi upp úr hrúgu gömlu laufblađanna og á enda stöngulsins situr eitt, dýrđlega falleg blóm. Ţetta blóm skiptir einstaklega fallega litum, blómblöđin eru himinblá (skógarbláminn minn er ađ vísu međ dálítiđ lillabláum blć) sex talsins en bikarblöđin ţrjú. Frćflarnir eru margir, grannir en frjóhnapparnir sjálfir snjóhvítir. Og í miđjunni er svo margsamsett frćvan grćngul á litinn og nauđalík frćvu brennisóleyjar. Algengast er ađ skógarbláminn sé blár á litinn en til eru rósbleik og hvít afbrigđi. Eins eru til afbrigđi međ fjölmörgum krónublöđum, bćđi í rósbleika og bláa litnum. Ađ blómgun lokinni vaxa svo nýju laufblöđin upp. Ţeir sem vilja njóta blómgunarinnar sem best klippa burtu gömlu laufblöđin á vorin ţegar skógarbláminn byrjar ađ blómstra. Ţótt ađeins séu tíu tegundir innan Hepatica ćttkvíslarinnar ţrífast um 20% hennar ágćtlega í íslenskum görđum. Hepatica transsylvanica er eins og nafniđ bendir til upprunninn í Transsylvaníu eđa Karpatafjöllum Rúmeníu. Ég get ekki gert ađ ţví ađ ţegar ég heyri Transsylvaníu nefnda, dettur mér alltaf í hug Drakúla greifi, en ţetta fallega blóm á ekkert sameiginlegt međ hinum blóđţyrsta greifa annađ en uprunalegan vaxtarstađ. Á íslensku ber plantan heitiđ kjarrblámi. Hún er töluvert lík skógarblámanum; laufblöđin ađ vísu ţynnri og skiptast í ţrjá ađalsepa, en hver sepi er dálítiđ skertur. Blómblöđin eru ljóslillablá, töluvert lengri en ţau eru breiđ og allt er blómiđ stćrra en blóm skógarblámans. Frćflarnir eru dökklilla á litinn međ ljóslilla frjóhnöppum og frćvan sjálf gulgrćn. Skógarblámarnir eru ágćtlega harđgerđir ţótt nćturfrost dragi stundum úr blómgun ţví kjarrblámi blómgast í lok mars en skógarblámi fyrri hluta aprílmánuđar. Báđir ţroska frć hér á landi og ţeim má fjölga međ sáningu eđa skiptingu á haustin. Best er ţó sjálfsagt ađ hirđa sjálfsánar plöntur fyrri hluta sumars. Jarđvegurinn ţarf helst ađ vera fremur léttur og gott ađ breiđa smávegis lauf yfir á vetrum.
| ||
| ||
Sigríđur Hjartar | ||
