Klippingar - Birkikvistur

Birkikvistur

Góða þekkingu á plöntum þarf ef klipping á að vera markviss, svo hver einstaklingur komi að þeim notum sem honum eru ætluð. Það er ekki í eðli plantna að verða fyrir sífelldri áreitni trjáklippna og misjafnt hvernig tegundir bregðast við klippingum.

Við verðum að gera okkur grein fyrir að klippingar trjáa og runna er ekki sá þáttur sem veldur því hvort planta lifi og dafni yfir höfuð. Í raun þurfum við ekki að klippa neitt og lífið heldur áfram. Með klippingum erum við að ná fram ákveðnum þáttum eins og t.d. að auka og viðhalda ríkulegri blómgun, yngja upp plöntu eða fá fram ákveðna lögun og þá oft án tillits til blómgunar og má þar nefna limgerðisklippingar sem dæmi.

Ef markmiðið er að fá ríkulega blómgun og viðhalda sem næst eðlilegu útliti til lengri tíma þá þurfum við að þekkja eðli, vaxtarlag og hvernig plantan blómstrar. Ef sú þekking er ekki til staðar verður framkvæmdin ómarkviss og engum til yndis.

Sem dæmi þá er hægt að skera niður árlega eða á fárra ára fresti sumar tegundir og við fáum blóm strax sama árið. Þetta er framkvæmt meðan plantan er í dvala.

Aðrar tegundir blómstra út frá vaxtarsprota frá fyrra ári og ef hann er klipptur burt þá fáum við ekki blóm. Margar af þeim plöntum sem tilheyra þessum hóp eru grisjaðar, maður leyfir hverjum stofn að ná 10 – 20 ára aldri eftir tegundum og í sumum tilfellum mega stofnar verða eldri áður en þeim er skipt út. Þannig má áfram telja og því er ljóst að Klipping trjágróðurs er vandaverk sem krefst þekkingar til að blóm og vaxtareðli njóti sín sem best.

Í grein þessari ætla ég að taka fyrir aðeins eina tegund runna, birkikvist (Spirea sp.), sem flestir þekkja og gera honum góð skil. Birkikvistur er lágvaxinn þéttur runni um 80 - 100 sm á hæð og breidd. Blómin eru hvít, mörg saman í hvelfdum sveip. Runnann er auðvelt að klippa eða móta t.d. í kúlu eða limgerði eða leyfa honum bara að vaxa í nokkur ár og skera hann í heild niður til endurnýjunar. Birkikvistur verður með tímanum mjög þéttur og á um 12-15 árum er nokkuð stór hluti greina orðinn það fúinn að runninn er farinn að gisna, ársprotar verða smágerðir og runninn því til lítillar prýði. Hægt er grisja reglulega t.d. árlega eða annaðhvert ár með því að fækka aðalgreinum og er plantan þannig endurnýjuð í áföngum.

Elstu greinarnar eru þá klipptar alveg niður við jörð og fjarlægðar að vori meðan plantan er í dvala. Runninn verður þó aldrei sérstaklega þéttur við þessa aðgerð og því er mælt með að hann sé skorinn alveg niður við rót þegar hann fer að gisna en það gerist eins og fyrr var nefnt á 12-15 árum. Þess á milli er hann ekkert klipptur, nema verði snjóbrot eða hann laskist á annan hátt sem krefst lagfæringa vegna útlits. Birkikvistur blómstrar ekki fyrsta árið eftir niðurskurð, en verður afskaplega blaðfallegur.

Það er svo með allar plöntur að þegar skyndilegt rask gerist eins og t.d. þegar allar greinar eru fjarlægðar einn góðan veðurdag þá geta þær brugðist við á ýmsan hátt t.d. með því að skila lökum vexti fyrsta sumarið eða jafnvel drepist, þó svo að tegundin sé annáluð fyrir það hversu auðveldlega hún vex upp aftur eftir að hafa verið skorin niður fáeina sm frá jörðu. Það er því gott ráð að skilja alltaf eftir fáeinar greinar sem hjálpa plöntunni að komast á legg aftur. Þessar greinar eru nefndar hjálpagreinar og má fjarlægja þegar plantan hefur myndað nýja sprota og er komin í öran vöxt. 

Ef klippt er utan af runnanum að vori, t.d til að móta hann í kúlu eða gera limgerði verður lítið um blómgun þá um sumarið þar sem plantan ber blóm á sprota sem vaxa út frá árssprota fyrra árs. Ef runninn er hinsvegar klipptur strax að lokinni blómgun sem er miðsumars nær hann að mynda sprota sem er lykillinn að því að runninn beri blóm að ári. Sprotarnir verða flestir frekar veiklulegir þar þeir byrja að vaxa frá brumi miðsumars og blómgun næsta árs verður ekki eins kröftug og ef ekkert hefði verið klippt. En það getur jafnvel verið ásættanlegt. Með því að móta runnann strax að lokinni blómgun næst fram tvennt, þokkaleg blómgun næsta ár og formklippt planta. En það er ekkert sem segir að birkikvistur þurfi að bera blóm. Ef garðeigandi vill móta plöntuna t.d. í kúlu eða kassa og klippa hana reglulega fyrst að vori og síðan tvisvar til þrisvar yfir sumartímann þá er það bara besta mál. En blómgun verður lítil sem engin, aðeins einn og einn blómklasi kúrir inni í runnanum þar sem klippur ná ekki til. Formið er aðalatriðið og laufblöðin standa fyrir sínu fögur sem fyrr.

Mikilvægt er að nota beitt verkfæri. Bitlausar klippur merja greinarnar og opna þannig leið fyrir sjúkdóma inn í plönturnar auk þess er það engum til yndisauka að sjá ljótan skurð.

Þekking er nauðsynleg ef vel á að takast til. Því miður er á sveimi hópur manna í þjóðfélagi okkar sem kalla sig garðyrkjufræðinga, selja vinnu sína og þekkingu sem oft er enginn og skilja eftir garða í slæmu ástandi. Tré og runnar eiga annað og betra skilið.

Kristinn H. Þorsteinsson garðyrkjufræðingur

Til baka

yfirlit plantna