Rabarbari til gagns og gaman

Þar sem eitt sinn stóð bær, þar er nú rabarbarinn einn eftir.

Rabarbari er samsett orð og þýðir aðkomuplanta sem komið hefur austan frá ánni Volgu.  Rha er samkvæmt orðabók yfir plöntusöfn, gamalt heiti á ánni Volgu og seinni hluti orðsins er dregin af orðmyndinni barbarík sem þýðir siðlaus, útlendur eða aðkomandi. Eins og nafnið gefur til kynna kemur rabarbari því upphaflega frá Asíu.  Þar var hann upphaflega notaður til lækninga. 

Fjölmörg afbrigði er til af rabarbara.  Victoría hefur stóra grófa gilda grænleita leggi sem eru afar súrir á bragðið og þetta yrki gefur mestu uppskeruna.  Linnaeus er snemmvaxið yrki, leggirnir eru langir og grannir, ljósrauðir að utan og grænir að innan og eru mildur á bragðið.  Marshall Erly Red er stundum nefndur vínrabarbari, eða jarðarberjarabarbari.  Hann er smágerður með stutta leggi, rauður að innan sem utan, hann er mjög bragðgóður en vex hægt og uppskeran er lítill.

Upphaf og saga rabarbara á Íslandi.

Öldum saman var rabarbari eingöngu ræktaður vegna  rótarinnar, sem notuð var í lækningaskyni. Kínverjar fluttu þurrkaðar rætur til Evrópu fyrir meira en tvö þúsund árum.  Snemma á sautjándu öld var ræktað fram afbrigði sem hentaði til matar og breiddist jurtin þá mög fljótt út.  Á Norðurlöndunum hófst nýting rabarbara í kringum 1840.  Elstu heimildir um notkun hans á Íslandi eru síðan 1883, þar sem talað er um margra ára jurt sem vex prýðisvel á Íslandi og getur vaxið eins norðarlega á hnettinum og menn búa.  Þar er sagt að það séu aðeins fá ár síðan rabbabarinn var gróðursettur í Reykjavík og að hann vaxi þar vel í flest öllum sáðgörðum.  Árið 1891 gefur Hans J.G. Schierbecks  landlæknir út Garðyrkjukver sem hann samdi sjálfur og er þar að finna lýsingu á því hvernig rækta á rabarbara og leiðbeiningar um nýtingu hans.  Á árunum 1938 til 1939 var mikið skrifað um að auka ætti ræktun á rabarbara og var mælt með því að allar fjölskyldur í landinu ættu nokkra hnausa.  Í grein sem Vigfús Helgasson skrifaði í Búfræðinginn eru hugleiðingar um ræktun á rabarbara til framleiðslu og segir m.a. “.... Það er engin vafi á því,  að á rabarbaraframleiðslunni má byggja upp allverulegan niðursuðuiðnað og konfektiðnað, einkum ef innflutningshömlur verða áfram á erlendum ávöxtum og öðrum niðursuðuvörum úr ávöxtum.  Leggjum því sérstaklega alúð við rabarbararæktina strax á komandi vori....”

Ræktun og umhirða

Engin matjurt er eins harðgerð og örugg í ræktun og rabarbari, hann getur þrifist hvarvetna á byggðu bóli og hefur reynst einstaklega gjöfull við góðan aðbúnað.  Við fjölgun á rabarbara má nota tvær aðferðir.  Það má sá til hans eða skipta eldri plöntum (hnausum).  Betra er að fjölga með skiptingu því sáning getur haft í för með sér mjög misjafnar plöntur sem geta verið lengi að ná þroskavænlegri stærð.  Hægt er að gera þetta á haustin og vorin þegar plantan er í hvíld.  Ef þetta er gert á haustin verður að gæta þess að skýla plöntunni vel fyrir vetrinum.  Ef þetta er gert á vorin verður að gera það áður en plantan er farin að bæra á sér.  Hægt er að skipta stórum rótarhnausum í 4-6 hluta, en gæta þarf þess að hafa 2-3 brum með hverjum rótarhluta sem á að gróðursetja aftur.

Við gróðursetningu verður að hafa það í huga að rabarbari þarf gott pláss og er því best að gróðursetja hann á sínum framtíðarstað.  Reikna má með að rabarbari þurfi u.þ.b. 1 fermeter fyrir grófgerðar tegundir en 75x75cm fyrir smágerðar tegundir.  Fyrsta sumarið eftir skiptingu eru plönturnar látnar standa óhreyfðar, annað sumarið verður að passa að ganga ekki of nálægt plöntunni.  Það er hægt að vænta fullrar uppskeru á 3ja ári.  Þegar rabarbari er gróðursettur verður að hafa í huga að hann þarf kalkríkan, gljúpan og frjósaman jarðveg, til þess að hann skili sem mestri uppskeru.  Þar sem rabarbara er yfirleitt ætlað að standa óhreyfðum á sama stað í mörg ár, verður að vinna vel að jarðvegsundirbúningi.  Ef vel á að vera er best að gefa rabarbara húsdýraáburð tvisvar á ári, á vorin og um mitt sumar.  Gott er að stinga moldina upp í kringum hann í hvert skipti sem áburðargjöf fer fram og hreinsa illgresi.  Ef hann blómstrar skal skera blómstöngulinn strax af, því þeir taka til sín mikla næringu frá plöntunni.  Gömlum rabarbara hættir til að blómstra, jarðvegurinn er þá orðinn næringarlítill og er þá best að stinga allan rabarbarann upp og grisja hnausana og endurvinna jarðveginn.

Uppskera og nýting

Rabarbari sprettur snemma vors og fer að skila uppskeru fyrr en aðrar matjurtir, oftast er hægt að fá tvöfalda uppskeru yfir sumarið, við allra bestu skilyrði er hægt að ná þremur uppskerum. 

Hægt er að nota rabbabara til að eitra fyrir blaðlús.  Lára Jónsdóttir garðyrkjufræðingur hjá Blómavali notar eftirfarandi aðferð til að búa til eiturblönduna.  Blöðin eru brytjuð niður í stálpott í vatn.  Hlutfallið af vatni er um það bil fimm lítrar á móti tveimur til þremur kílóum af rabarbarablöðum.  Eftir að suðan er kominn upp er potturinn látinn standa og kólna, þá er vökvinn síaður fá.  Til að gera blönduna enn kröftugri er ein matskeið af grænsápu leyst upp í hvern lítra af vökvanum.  Geyma skal vökvann á vel merktum glerflöskum.  Þegar úða á plönturnar er 1dl af eiturblöndunni sett saman við 1-2 lítra af vatni.  Þessi blanda dugar á blaðlús, en þar sem hún er ekki nægilega öflug til að drepa egg lúsarinnar þarf að úða aftur.

Hin síðari ár hefur áhugi vaknað á að nota rabarbara til skreytinga.  Sem dæmi má nefna eru blöð hans notuð sem diskamottur og til innpökkunar.  Þegar gera á skreytingu úr leggjum rabarbara er best að hann sé sólarhringsgamall, þá er hann orðinn mjúkur sem auðveldar að sveigja og beygja leggina til. 

Rabbabarakrans

Leggir með blöðunum eru geymdir í 4 til 5 tíma áður en farið er að vinna með þá. Undirlagið í kransinum er úr hálmi,  30cm þvermál og 5cm þykkt. Því næst eru leggirnir með blöðunum vafnir utanum,  til að festa leggina er gott að nota tannstöngla. Þennan krans má nota sem borðskraut, það kemur mjög vel út setja hann á stóran disk og bera fram vínber og jarðaber í miðju hans.

Ásdís V. Pálsdóttir

Til baka

yfirlit plantna